Minh bạch và niềm tin

Khi cuộc đời giáng xuống chúng ta những hình phạt không thể dự đoán trước và cũng không một lời giải thích cho những gì đang diễn ra (tệ hơn là có giải thích nhưng là dối trá), chúng ta sẽ dần quen với cảm giác bất lực có điều kiện – tức là cứ khi nó xảy ra, chúng ta quả thật chỉ còn biết im lặng và cam chịu.

Năm 1967, hai nhà tâm lý học Martin Seligman và Steve Maier tiến hành một thí nghiệm nổi tiếng mà có thể làm phật lòng những người yêu động vật. Hai chú chó, tôi tự đặt tên chúng lần lượt là VẤT VẢ và TỘI NGHIỆP, tham gia vào thí nghiệm không lấy làm thoải mái cho lắm.
VẤT VẢ được đưa vào một căn phòng nhỏ có một chiếc công tắc trong tầm với. Khi thí nghiệm bắt đầu, thỉnh thoảng VẤT VẢ sẽ nghe thấy một tiếng chuông và rất nhanh sau đó, nó bị một cú sốc điện nhẹ – đủ làm nó ngạc nhiên và thấy khó chịu. Một thời gian sau, VẤT VẢ nhanh chóng nhận ra quy luật cứ sau tiếng chuông là mình sẽ bị điện giật, nên cứ khi nghe thấy, nó cuống cuồng chạy khắp phòng hòng tìm cách thoát khỏi dòng điện. Và cũng rất nhanh chóng, nó tiếp cận được chiếc công tắc, tắt đi và từ đó mọi chuyện thế là ổn. Đối với chú chó, học được quá trình này không phải dễ dàng gì, vì vậy chú tên là VẤT VẢ.
TỘI NGHIỆP cũng được đưa vào căn phòng với thí nghiệm sốc điện tương tự. Chỉ khác là TỘI NGHIỆP sẽ không được nghe thấy tiếng chuông báo trước và trong phòng cũng không có công tắc tắt nguồn điện nào cả. Tất cả TỘI NGHIỆP nhận được là thỉnh thoảng lại bị điện giật.
Trong quá trình thí nghiệm, VẤT VẢ và TỘI NGHIỆP sẽ nhận được số lượng những cú sốc điện bằng nhau, trong thời gian đủ để cả hai thích nghi được với căn phòng của mình. Điểm khác biệt duy nhất ở chỗ VẤT VẢ tiếp cận được thông tin để kiểm soát khó khăn, còn TỘI NGHIỆP thì không.
Tiếp sau đó, cả hai lần lượt được đưa tới cùng một khoang hình thoi được ngăn đôi và có rào chắn thấp ở giữa – đủ để nhảy qua. Tại đây thỉnh thoảng sẽ có ánh sáng đỏ lóe lên dưới sàn, tiếp đó vài giây là một cú sốc điện như thí nghiệm ban đầu đến từ nửa mặt sàn mà chú chó đang đứng – điều này có nghĩa nếu VẤT VẢ hoặc TỘI NGHIỆP kịp nhảy sang nửa sàn bên kia, chúng sẽ không bị điện giật. Và hãy xem mỗi chú chó sẽ làm gì?
VẤT VẢ với kinh nghiệm có được từ căn phòng có kiểm soát, sau một thời gian đã tìm ra điều mình cần, mỗi khi ánh sáng lóe lên, chú nhảy qua sàn bên kia với vẻ mặt vừa căng thẳng vừa vui sướng (chó có lẽ là một trong những loài thể hiện cảm xúc tốt nhất), từ đó trở đi chú hầu như không phải chịu thêm cú sốc điện nào.
Còn TỘI NGHIỆP thì sao, kết quả vừa thú vị vừa đáng buồn – nó chui vào góc sàn nằm rên rỉ và khẽ rên lên mỗi khi cú sốc điện tới, và không thêm một chút động thái nào khác. Trải nghiệm tới từ căn phòng đầu tiên đã làm nó không nhận ra mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả, và lối mòn tư duy này tiếp tục lặp lại ở khoang phòng thứ hai, nơi mà lẽ ra nó có thể tránh mọi sự khó chịu. Môi trường từ căn phòng đầu tiên đã tước đi khả năng thích nghi và dự đoán, TỘI NGHIỆP đã chọn cách bất lực trong cách tiếp cận khó khăn của cuộc sống nói chung.
(Lời dẫn và mô tả thí nghiệm được dẫn trong trong cuốn sách “Phi lý trí”, tác giả Dan Ariely)
So sánh với chó không có gì hay ho đối với người Á ĐÔNG, nhưng dường như tình hình của TỘI NGHIỆP mang lại một sức liên tưởng lớn tới bản thân mỗi người.
Chúng ta từng là trẻ con, không hề biết nguyên nhân cơn giận vô cớ của cha mẹ (tệ hơn là bị ăn đòn). Chúng ta từng là nhân viên bị cắt giảm hoặc cho thôi việc bất ngờ với lời giải thích mù mờ về khó khăn của công ty. Chúng ta từng là người dân chẳng hiểu tại sao giá vàng giá xăng tăng lên tụt xuống chẳng theo quy luật nào của thế giới… Vài lời giải thích được đưa ra nhưng chúng ta linh cảm rằng dường như không đúng, nhưng làm sao đây khi sự đau khổ của chúng ta là thật?
Con người và hầu hết loài vật sẽ giống nhau với tình hình như thế – hành động tiêu cực khi gặp khó khăn trong tình cảnh mọi thứ xung quanh gần như vô ý nghĩa. Sẽ có ai đó phải chịu trách nhiệm cho sự chịu đựng vô căn cớ ta đang trải qua, và đó còn là ai khác hơn những người gần nhất xung quanh – những người bạn, gia đình và đồng nghiệp… Nhẹ thì cộc cằn hơn một chút, nặng thì… Chúng ta nào đủ can đảm thừa nhận rằng vì chẳng thể hiểu nổi chuyện quái gì đang xảy ra nên đã cư xử ngu ngốc như vậy. Một lần nữa, những người bị “trút giận” lại rơi vào vòng xoáy phải chịu đựng sự lỗ mãng vô cớ của chúng ta, và có trời mới biết được họ còn “truyền” tiếp đi cho bao nhiêu người khác…
 
Khi bị tước đi quyền nhìn thấy nguyên nhân, chúng ta cũng mất đi khả năng hiểu được sự thật của một kết quả. Khi không hiểu được, thì chúng ta cũng không tin: “tôi không rõ tình hình công ty, họ có thể sa thải tôi bất cứ lúc nào, tại sao cần cống hiến?, “với tình hình giá vàng không thể dự đoán, tốt nhất là không nên mua bán nhiều”… Tất cả mọi thứ từ đó đóng băng và đi xuống: ta làm việc đúng bổn phận và tranh thủ giải lao tối đa có thể, làm việc ít thì giá trị tạo ra ít, tập thể càng đi xuống. Chúng ta chẳng thèm mua vàng bán bạc, không có sự luân chuyển giao dịch thì khái niệm “thị trường” cũng biến mất. Và tệ hơn nữa: chúng ta không sẵn lòng làm điều tốt và đôi khi cũng không e sợ làm điều xấu – vì ta không tin rằng làm việc tốt sẽ được đền đáp và làm điều xấu sẽ bị quả báo. Ít khi được chứng kiến thì cũng ít khi đủ nỗ lực để đạt được quy luật nhân quả cho ra hồn, cuộc đời chúng ta mang nhiều hình bóng của “lộc trời cho” hoặc “tai ương bất ngờ ập tới”.
 
Lan man vậy là đủ, tới đây mỗi người có lẽ đã có cả tá câu chuyện riêng liên quan tới điều vừa mô tả. Vậy, ngắn gọn thôi, thật sự chuyện gì đang xảy ra và chúng ta có thể làm gì?
 
Điều đang xảy ra là chúng ta đang mất niềm tin vào những điều tốt đẹp, thứ năng lượng làm chúng ta luôn cố gắng mà không hề mệt mỏi. Quốc gia đang mất đi một tài sản kinh tế xã quan trọng là niềm tin của người dân vào nền kinh tế và giá trị dân tộc.
Làm gì khi không có niềm tin nhỉ: Thà cô đơn còn hơn kết bạn để rồi bị phản bội? Thà sống đủ ăn còn hơn dốc vốn hợp tác để rồi đùng một cái bị lừa trắng tay? Mọi chuyện chẳng phải đã luôn xảy ra như vậy sao: “tự nhiên” bị lừa, “tự nhiên” bị phạt, “tự nhiên” bị rắc rối… nói chung chẳng biết đường nào mà lần, nên tránh đi tất cả. Và khi chúng ta trốn tránh không làm, tức là chẳng tạo thêm chút được chút giá trị nào cả, cuộc sống cứ duy trì như thế.
 
Đó là điều đang xảy ra với chúng ta. Vậy chúng ta có thể làm gì, và liệu có làm được không? Câu trả lời là có, điều cần làm đó là sự minh bạch. Hầu hết chúng ta chẳng cần nhiều hơn việc được biết chuyện gì đang xảy ra, biết được rồi chúng ta tự có thể tìm được cách khắc phục khó khăn của mình.
Quay lại với chú chó mang tên “VẤT VẢ”, nó bị giật điện nhiều lần và hẳn là không thoải mái gì. Thật sự mà nói tổng số lần bị sốc điện của nó ngang bằng với con “TỘI NGHIỆP”, nó chỉ tiếp cận được công tắc ở giai đoạn cuối của thí nghiệm đầu tiên. Nhưng điểm khác biệt được thể hiện ở thí nghiệm tiếp theo, khó khăn là hoàn toàn mới nhưng bằng việc được trải nghiệm trong môi trường đầy đủ thông tin nhân quả ở lần trước, VẤT VẢ đã có cách của mình và chỉ phải chịu điện giật bằng một nửa TỘI NGHIỆP – kẻ đã mất hẳn khả năng chống chọi.
 
Vậy là, điều tốt nhất chúng ta có thể làm với mọi người đó là mang lại cho họ sự minh bạch và rõ ràng trong từng lời nói và hành động, cho dù không làm họ vui – giống như VẤT VẢ bị điện giật nhưng ít nhất nó biết vì sao.
Con cái sẽ tự biết mà ngoan ngoãn khi chúng ta – dù có cộc cằn – nói với chúng rằng “bố/mẹ đã có một ngày tồi ở cơ quan”. Chúng ta chia sẻ thông tin doanh thu với nhân viên để khi họ thấy tiền đã hàng năm trời sụt giảm, dù buồn nhưng sẽ thông cảm khi bị ta sa thải…
Có được sự minh bạch nhưng về bản chất chúng ta vẫn đã thô lỗ với con cái và sa thải nhân viên của mình. Điều chúng ta đã làm chỉ đơn giản là giúp con cái hoặc nhân viên hiểu được nguyên nhân chúng ta hành động, họ thừa khả năng để thích nghi và giải quyết hậu quả do chúng ta gây ra và không lan truyền hiệu ứng mập mờ sang bất cứ ai khác (bởi đâu có gì mập mờ). Giá trị mang lại là tạo điều kiện cho họ tự tìm được cách thích nghi với khó khăn – như chú chó “VẤT VẢ” đã làm được. Điều tuyệt vời hơn, mỗi người chúng ta một lần nữa được chứng thực rằng có nguyên nhân là có kết quả, tức là khó khăn là có nguyên do, làm điều tốt đẹp thì mọi thứ sẽ ngày càng ổn – củng cố niềm tin vào nhân quả theo nghĩa tích cực và khoa học nhất.
 
Nhưng lòng tham và nỗi sợ thường là nguyên nhân lớn nhất ngăn cản việc chúng ta minh bạch mọi thứ với người xung quanh. Vì vậy rèn luyện thói quen này sẽ trở nên rất khó khăn nếu quyền lợi hoặc danh dự chúng ta bị ảnh hưởng nếu phơi bày ra tất cả.
Xuất phát điểm thấp nhất có thể bắt đầu bằng việc thẳng thắn và trung thực theo chiều hướng có lợi về vật chất, như từ chối các hoạt động tiêu tiền vì cả nể hoặc nói không với việc giúp đỡ khi đang túng thiếu. Có lẽ sẽ bị quy kết là một sự vô tâm, nhưng nó rất công khai và cần thiết.
Khi đã bớt tham lam, sợ hãi và chủ động hơn với việc minh bạch rõ ràng với mọi người, chúng ta thậm chí đôi lúc cũng sẽ bị chê bai rằng đã quá dài dòng khi cố giải trình những điều không cần thiết cho người khác. Đừng nản chí vì điều đó giống như một liều tiêm phòng, người ta ít thấy thích thú nhưng bạn biết rõ ràng họ sẽ cần.
 
Như đã nói, sự minh bạch là điều cốt lõi của lòng tin, niềm cảm hứng để chúng ta kết nối và làm những điều tốt đẹp. Nhìn chung thì chẳng hay ho gì việc muốn mọi người phải tự hiểu cho tình cảnh của chúng ta. Chúng ta, bằng cách nào đó, ít nhất phải để tất cả mọi người biết mình đang nghĩ gì và vì sao lại hành động như vậy. Song song với đó, không ngừng đi tìm và đòi hỏi quyết liệt để được biết sự thật của mọi chuyện cũng là một thái độ cần thiết. Một lần nữa cần nhắc lại rằng việc tích cực chia sẻ suy nghĩ và rõ ràng trong hành động khiến những người xung quanh chủ động thích nghi với chúng ta hơn. Những hành động đó nhỏ, nhưng hiệu ứng lớn.
Nếu không hiểu được nguyên nhân của khó khăn, chúng ta hay tỏ ra rất tiêu cực. Nhưng dường như điều ngược lại lại xảy ra khi ta không hiểu nguyên nhân của niềm vui đến với mình, vì biết rồi thì không còn gì là thú vị. Điển hình đó là việc ta sẽ chẳng bao giờ thèm chơi bài bạc nếu biết chắc mình chỉ có thể thắng ở ván thứ 4, hoặc được nhận quà mà chẳng phải là ngày gì đặc biệt luôn làm cho cô bạn gái hoặc lũ trẻ trong nhà sướng phát điên.
Như vậy là, nguyên nhân của những món quà, phần thưởng nhỏ dành cho mọi người có thể là những thứ chúng ta có thể giữ bí mật cho riêng mình như một ngoại lệ của sự minh bạch. (Tuy nhiên hãy coi chừng, điều này không còn đúng với những món quà có giá trị lớn bất thường, bởi sự bất thường luôn sinh ra những câu hỏi cần được giải thích bằng sự rõ ràng)
 
Minh bạch trong gia đình, công ty hay tổ chức có vẻ sẽ dễ để hình dung về việc điều gì đang xảy ra và chúng ta nên làm gì. Nhưng còn vấn đề của một quốc gia thì vẫn còn là một câu hỏi khó đối với tôi, chúng ta cần được biết gì và không nên biết gì? Thôi thì để mở chờ tới khi có thể hiểu biết hơn.
Advertisements

One thought on “Minh bạch và niềm tin

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s