Sức mạnh của điều nhỏ bé (1)

Khi một tai nạn xảy ra và làm ai đó phải chết. Con người không may mắn ấy, có thể trước đó đã đồng ý hiến xác của mình để cứu người. Nếu đúng vậy thì ở một khía cạnh nào đó, cái chết của anh ta lại cứu mạng cả nửa tá người đang mòn mỏi đợi chờ được thay mới bộ phận cơ thể để tiếp tục được sống. Tôi có một người bác gái phải chạy thận nhân tạo gần 15 năm nay. Dừng quá trình này lại bác sẽ không sống tiếp nổi, nếu có một quả thận mới từ người khác, bác sẽ thoát khỏi bệnh viện và sống bình thường. Có một thứ như quả thận đó tồn tại và giá của nó tầm một căn nhà, bác sẽ mua được, nhưng bác đã chờ 15 năm – 1/4 cuộc đời.

Điều này nói lên rằng người không may chết trong một tai nạn nhưng trước đó đăng ký hiến xác của mình, thì trong lòng chúng ta, anh ta giống như một người anh hùng có tấm lòng nhân đạo.

Người Áo, ít nhất là các lái xe của đất nước này, có lẽ đều là những người anh hùng như thế. Theo một báo cáo năm 2003, trong giấy phép lái xe của gần 100% tài xế ở Áo đồng ý hiến xác nếu chẳng may bị chết vì tai nạn xe cộ. Nhưng trong khi đó, cũng một nước Châu Âu phát triển khác, với nhiều chính sách xã hội hướng tới con người, tỉ lệ “anh hùng” này ở tài xế nước Đức chỉ là 12%. Người Đức cũng được quyền lựa chọn để trở thành anh hùng, vì sao họ không làm thế? Vì lối sống văn hóa khác biệt? Hay chỉ vì nước Áo có một chính sách nào đó thần kì, nếu vậy thì chính sách đó lớn đến mức nào để đánh động được tấm lòng nhân đạo của các lái xe đến vậy? Bạn có muốn thử trả lời 2 câu hỏi này?

1. Liệu có phải người Đức không mấy nhân đạo như dân Áo?

“Người Đức nổi tiếng với thái độ lạnh lùng, từng sản sinh ra chế độ phát xít tàn bạo bậc nhất trong lịch sử nhân loại, dân Đức có vẻ như mang một văn hóa không mấy thân thiện và biết nghĩ cho người khác. Tài xế lái xe cũng không ngoại lệ, họ thậm chí có lẽ không bao giờ nghĩ đến việc hiến xác nên khi được hỏi, câu trả lời thường sẽ là không”. Dù muốn hay không, tôi vẫn nảy ngay ra suy nghĩ này, và hầu hết mọi người chỉ biết về nước Đức qua báo đài và lịch sử cũng sẽ vậy.

2. Nước Áo đã làm điều thần kì gì để làm các lái xe muốn làm điều có ích cho xã hội như vậy?

“Đã có một chiến dịch tuyên truyền. Nó hẳn phải có tổ chức, vô cùng khéo léo để đánh động được tới từng người lái xe và phải kéo dài trong thời gian đủ lâu mới có thành quả gần 100% như vậy. Và hẳn là chính nước Áo vốn đã là một xã hội Châu Âu văn mình, người dân của họ hiểu và chấp nhận nhanh hơn các chính sách có ích cho xã hội. Chi phí tiền bạc và thời gian không bàn cãi là phải lớn, nhưng có hề gì khi biến người dân nước mình thành những người anh hùng có tấm lòng chia sẻ”. Một lần nữa, cũng giống tôi, bạn có thể cũng trả lời với những ý tưởng tương tự.

Dù bạn có câu trả lời khác đôi chút với hai câu trả lời nhanh vừa bật ra của tôi, thì tôi đồ rằng nó vẫn có một đặc điểm là đề cập tới những vấn đề lớn: văn hóa, đạo đức của một dân tộc và các chính sách để hình thành được những điều tốt đẹp trong xã hội.

Một đặc điểm nữa là bạn nghĩ có thể bạn đúng, nhưng cũng không cần quá quan tâm. Là một người bình thường, những vấn đề này dường như không phải của chúng ta. Cho dù được trao quyền hạn, ta cũng chưa biết cách nào hiệu quả để cải thiện đạo đức của mọi người, và nếu ta có, ta cũng không thể sống nổi cho tới khi thấy hiệu quả của nó. Gieo vào tâm hồn mọi người tinh thần vì người khác có lẽ không phải chuyện của một vài năm tháng. Câu chuyện này rõ ràng là để… biết thêm được chút cho vui.

Để đến với câu trả lời thực sự, trước tiên, hãy xem những gì đang xảy ra trong đầu chúng ta về 2 câu hỏi: “Người dân của nước Đức văn minh lại thiếu nhân đạo như vậy sao?”“Làm thế nào người Áo lại giống như những người cộng sản trong lý thuyết đến vậy?”

Đây là hai câu hỏi đòi hỏi chúng ta cần nỗ lực rất nhiều để tìm được thông tin đúng đắn thực sự: Bước đầu tiên, chúng ta lục lại tất cả những thông tin chúng ta từng được biết về người Đức và người Áo. Hãy xem những gì nổi bật hiện ra: hai đất nước phát triển ở cựu thế giới – Châu Âu, hai xã hội văn minh, và gì nữa? à ha, phát xít Đức – một dạng chủ nghĩa dân tộc cực đoan, nện gót giầy xâm lược và diệt chủng lên một phần lớn Châu Âu và chỉ dừng lại khi gặp Hồng quân vĩ đại của Xô Viết – bài học về Thế chiến II mà ít người chúng ta quên.

Nếu muốn nhiều hơn chừng đó thông tin, chúng ta cần đọc thêm sách, vào internet tìm kiếm các thông tin, có lẽ dần dà sau vài giờ sẽ tiến được đến vùng thông tin về văn hóa và lòng tốt của người dân hai nước này, có cơ may là sẽ liên quan trực tiếp đến câu hỏi đang cần trả lời. Nhưng tại sao cần mất công như vậy khi chúng ta dường như đã có câu trả lời nhỉ? “Hai dân tộc đều văn mình, nhưng có một từng đi làm phát xít diệt chủng mới cách đây hơn nửa thế kỉ. Và các tài xế của đất nước từng là phát xít thì giờ không mặn mà mấy với việc hiến xác nếu chẳng may anh ta bị chết”. Câu trả lời chính là đây chứ đâu? Các nước văn minh hiển nhiên người dân được sống và giáo dục rất sâu sắc về việc cống hiến cho xã hội, người dân Áo đã nhận được những thứ đó. Họ được thế nhờ cả lịch sử phát triển để được như bây giờ, nước Đức cũng vậy nhưng tàn dư từ chế độ phát xít đã làm họ bớt nhân đạo đi.

Thật là một lập luận không thể sắc bén hơn, chúng ta đã nghĩ như vậy đó. Và cũng đồng nghĩa rằng để người dân của một đất nước nào đó cũng được như thế, chỉ cần ra chính sách phát triển kinh tế xã hội giáo dục, họ sẽ tự văn minh lên. Nghĩ tới đây, chúng ta mỉm cười mãn nguyện và tự cho phép mình không cần phải tốn sức tìm thêm thông tin nữa, dù gì toàn chuyện không phải của chúng ta.

Tài xế Thụy Điển có tỉ lệ hiến xác 86% và Đan Mạch là 4%, sự thật là cùng với Đức và Áo, đây là các quốc gia láng giềng có sự tương đồng cao về văn hóa, không có sự khác biệt lớn về lòng trắc ẩn.
Tại Áo, khi làm giấy phép đăng ký lái xe, tại chỉ mục tùy chọn về việc hiến xác, lựa chọn mặc định đang là chấp nhận hiến xác, tài xế cần đánh một dấu vào ô “không đồng ý” để từ chối hiến xác.
Còn tại Đức, tại chỉ mục này, lựa chọn mặc định là không đăng ký, tài xế cần đánh một dấu vào ô “đồng ý” để trở thành người hiến xác.

Điều đã xảy ra đó là hầu hết các lái xe đã không bỏ chút công sức để đánh một cái dấu, đồng nghĩa là tất cả tài xế người Áo đồng ý hiến xác còn hầu hết tài xế Đức từ chối, tương tự với điều xảy ra ở Thụy Điển và Đan Mạch.

Tất cả chỉ có thế, thật đáng hổ thẹn khi một điều có ý nghĩa lớn và ảnh hưởng trên toàn xã hội lại bị phụ thuộc vào một chi tiết nhỏ bé và chẳng logic chút nào. Nó thật chẳng tốn kém, và giờ bạn đã nghĩ rằng nếu được trao quyền, việc thực hiện một điều như vậy thật quá dễ dàng. Bạn có thể trở thành một chính trị gia và ra chính sách lắm chứ phải không?

Tôi và bạn đã sai, chúng ta đã rất nhanh, lôi được trong đầu ra một lượng thông tin đại diện, dùng trí tưởng tượng và một vài quy tắc logic mà chúng ta biết. Và một câu chuyện đầy hợp lý được vẽ ra, chúng ta thỏa mãn với nó và tự cho phép mình lười biếng không cần tìm thêm thông tin nữa. Câu chuyện hợp lý kia cũng làm cho chúng ta cảm giác rằng chúng ta không thể giải quyết các vấn đề xã hội lớn như thế, và vì thế chúng ta đã không mấy quan tâm.

Điều tương tự cũng diễn ra với các tài xế khi đăng ký lái xe. Để đánh một cái dấu, anh ta cần nỗ lực tưởng tượng về cái chết của chính mình và phải suy nghĩ xem ý nghĩa của việc hiến xác là thế nào. Một quá trình tư duy vừa đủ phức tạp để bỏ qua bởi chẳng ai muốn mình sẽ chết trên xe của mình, và có chết thì còn quan tâm tới những vấn đề này làm gì. Giống hệt những gì bạn và tôi đã sai, chúng ta dừng nỗ lực và chọn phương án đang có sẵn trong đầu – câu trả lời có liên quan tới phát xít. Còn với các tài xế, câu trả lời có sẵn đang ở trên giấy rồi, vậy thì đánh thêm một cái dấu để làm gì?(Câu chuyện về tỉ lệ hiến xác tại các nước Châu Âu, tôi lấy ra từ cuốn sách nổi tiếng “tư duy nhanh và chậm” – Thinking fast and slow – của tác giả đã thắng giải nobel kinh tế năm 2002, Daniel Kahneman)

Tôi dùng mạng điện thoại của Viettel, cách đây vài tháng tôi gặp chính hiện tượng này: thông qua tin nhắn, mạng di động Viettel tặng một lượng lớn các thuê bao một “món quà”: vài giờ nói chuyện nội mạng miễn phí với giá chỉ 25K vnđ (được lợi gấp 10 lần nếu sử dụng triệt để), nếu tôi từ chối “quà tặng” này, tôi cần nhắn tin trả lời theo một mẫu đơn giản để từ chối. Cha mẹ ơi, ai thèm quan tâm tới các tin nhắn quảng cáo mà trả lời chứ? Trước đó tôi đã nhận được rất nhiều tin nhắn kiểu này, nhưng tin lần này khác biệt ở chỗ tôi cần phải trả lời là từ chối, nếu không thì “quà tặng” tự được gửi tới và tôi mất 25K vnđ trong tài khoản. Kết cục là cả mẹ và vợ tôi cũng đều mất tiền mà không hề hay biết để sử dụng gói quà không mong muốn kia. Mặc dù bất bình, nhưng về bản chất, mẹ, tôi và vợ thực chất đã có quyền lựa chọn.

Đó là toàn bộ câu chuyện, có lẽ bạn đã quan tâm hơn bởi vì nếu bạn cho rằng hiến xác là một hành động làm cho xã hội tốt đẹp hơn, bạn chỉ cần thay đổi một chút chữ nghĩa trong bản đăng ký giấy phép lái xe. Còn nếu bạn sở hữu một mạng di động và muốn kiếm tiền cho riêng mình, bạn có thể làm như mạng di động Viettel.

Và tất nhiên trước đó, bạn cần phải có hiểu biết rằng trong mỗi con người mình còn một tư duy rất nhanh và đầy trực giác, nó dẫn đến việc lựa chọn những phương án mặc định (mà bạn tin rằng đầy thuyết phục), nó cấp phép cho sự lười biếng và hậu quả là đôi khi bạn sẽ sai bét. Hiểu biết lớn này cho phép bạn làm những điều nhỏ bé trở thành có tác dụng lớn lao.

Hãy làm những việc điều nhỏ bé với suy nghĩ lớn là thông điệp muốn gửi gắm. Nếu bạn tiếp tục quan tâm, nó cũng nằm trong câu chuyện số 2.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s